//////

Żywienie w chorobach przemiany materii

Podobnie jak w przypadku fenyloketonurii, stosowanie takiej diety jest niezbędne w ciągu wielu lat — aż do chwili, gdy organizm dziecka uzyska odporność na szkodliwe działanie nadmiaru wspomnianego cukrowca. Nie zawsze jednak zaburzenie przemian chemicznych wywiera ujemny wpływ na organizm. Przykładem takiego nieszkodliwego zwichnięcia przemiany jest pentozan. W zaburzeniu tym występuje blokada rozpadu kwasu glukuronowego na etapie przemiany I-ksylozy w I-ksylitol. Nadmiar 1-ksylulozy gromadzi się wówczas we krwi i przechodzi do moczu, nie wyrządzając jednak organizmowi żadnej szkody. Niezbędny dla przemian ustrojowych 1-ksylitol powstaje z innych substancji węglowodanowych. W ten sposób zostaje zachowana właściwa dla organizmu równowaga przemiany materii, w szczególności zaś prawidłowy bieg reakcji chemicznych w tzw. cyklu kwasu glukuronowego, odgrywającego ważną rolę w przemianie węglowodanowej, białkowej i tłuszczowej.

W jelicie cienkim enzymy zawarte w soku jelitowym powodują dalsze trawienie węglowodanów, białka i tłuszczu do związków bardzo prostych, które następnie ulegają wchłonięciu przez cienką ściankę jelitową do krwi i do chłonki. Resztki nie Strawionego pokarmu przechodzą do jelita grubego, w którym następuje wchłanianie wody oraz formowanie kału. Proces właściwej, tzw. pośredniej, przemiany materii, rozpoczyna się wchłonięciem prostych cząsteczek pokarmowych w jelicie cienkim, a kończy się wydalaniem odpadków wraz ze stolcem, moczem i potem. Prostymi podstawowymi cząsteczkami, które wchodzą w skład pokarmów węglowodanowych, są cząsteczki glukozy, w pokarmach białkowych — aminokwasy, w pokarmach tłuszczowych; — kwasy tłuszczowe.

Enzym ten rozkłada związki białkowe o dużej cząsteczce chemicznej na związki znacznie prostsze: proteazy i peptony oraz nieliczne polipeptydy i aminokwasy. O przebiegu procesu trawienia pokarmu w dwunastnicy decydują enzymy zawarte w soku trzustkowym. Sok trzustkowy zawiera zarówno enzymy trawiące białko (trypsyna), jak też węglowodany (amylaza trzustkowa) i tłuszcze (lipaza). Wlewająca się do dwunastnicy przez przewód żółciowy żółć uaktywnia niektóre enzymy trzustkowe, a ponadto emulguje tłuszcze, tzn. tworzy z nich zawiesinę, która ma postać mikroskopijnych kuleczek, zwiększając w ten sposób powierzchnie styku pokarmu tłuszczowego z enzymami i ułatwiając trawienie. Proces trawienia najczęściej spotykanych tłuszczów, tzw. obojętnych, polega na rozbiciu ich cząsteczki chemicznej na związek węglowodanowy — glicerol i na wolne kwasy tłuszczowe.

Podstawową rolę w trawieniu odgrywają enzymy (tzw. fermenty), związki chemiczne, które zapoczątkowują procesy trawienne i kierują nimi, ale nie wchodzą w skład produktów końcowych powstałych w tych procesach. Rola enzymów w procesach trawiennych na inicjowaniu i kierowaniu rozpadem poszczególnych iktów pokarmowych na związki chemiczne o prostsze) budowie i mniejszym ciężarze cząsteczkowym. W przypadku skrobi enzymem zawartym w ślinie i wywierającym działanie trawienne w jamie ustnej jest ptialina (amylaza). Powoduje ona rozkład skrobi na związek znacznie prostszy — maltozę. Ptialina wraz ze śliną, wymieszana z pokarmem, dostaje się do żołądka i tam wywiera jeszcze przez pewien czas swe działanie, do czasu zakwaszenia miazgi pokarmowej przez sok żołądkowy. W żołądku działanie trawienne wywiera głównie, zawarta w soku żołądkowym, pepsyna.

Pewne ogólne rozeznanie w istocie chorób przemiany materii ma Czytelnik już po przeczytaniu wstępu. Chcemy jednak problem tych chorób przedstawić szerzej i dokładniej. Przede wszystkim należy dokładniej uświadomić sobie istotę i znaczenie przemiany materii w ustroju człowieka. Wiemy, że przemiana materii pozostaje w ścisłym związku z odżywianiem, a bardziej konkretnie z trawieniem spożywanych pokarmów. Trawienie zachodzi w poszczególnych odcinkach przewodu pokarmowego, w miarę przesuwania się spożywanego pokarmu, a poszczególne części przewodu są wyspecjalizowane w trawieniu określonych pokarmów. Proces ten rozpoczyna się już w jamie ustnej. Rozkładowi ulegają wtedy wymieszane ze śliną produkty węglowodanowe (cukrowce), a ściślej skrobia zawarta w takich produktach, jak ; ziemniaki , kasze i przetwory mączne.

Jakiekolwiek postępowanie lecznicze, a więc również żywienie dietetyczne, powinno uwzględniać cały organizm, wszystkie jego funkcje, a nie tylko wybrane parametry. Rola żywienia dietetycznego nie ogranicza się do leczenia chorób już ujawnionych. Równie ważne, a być może jeszcze ważniejsze, jest zapobieganie chorobom — dzięki stosowaniu odpowiedniej diety. Dziedzina chorób przemiany materii jest z tego punktu widzenia szczególnie wdzięcznym polem do działania. Właściwe żywienie bowiem, uwzględniające zapotrzebowanie kaloryczne oraz zapotrzebowanie poszczególnych składników pokarmowych — w zależności od wieku, płci, rodzaju pracy oraz warunków środowiskowych danego organizmu, nie tylko działa leczniczo w chorobach już istniejących, ale w wielu przypadkach zapobiega ujawnieniu się tych chorób lub powoduje opóźnienie ich ujawnienia.

Z kolei rośliny stanowią pokarm, a więc źródło energii i odnowy dla wielu gatunków zwierząt. Egzystencję człowieka zapewniają produkty roślinne i zwierzęce. Analogicznie do dostarczonych w pożywieniu składników rozróżniany w organizmie ludzkim przemianę węglowodanową, czyli cukrową, tłuszczową, białkową, witaminową, mineralną itd. Należy jednak pamiętać, iż nie istnieją w ustroją procesy biochemiczne oddzielnie i niezależnie od siebie. Wszystkie przemiany pozostają w ścisłym wzajemnym związku. Dlatego też zaburzenie jakiejkolwiek przemiany odbija się wielokrotnym echem w różnych procesach biochemicznych. Podobnie też w regulacji zaburzonych przemian ustrojowych należy mieć zawsze na względzie ich współzależność i wzajemny związek.

Oprócz tej roli pokarmy wywierają jeszcze ważny — „regulują funkcje ustrojowe, dzięki zawartym w po- szczególnych produktach witaminom, składnikom mineralnym, elementarnym cząsteczkom białka nie wytwarzanym w ustroju człowieka — tzw. aminokwasom egzogennym, specjalnym cząsteczkom kwasów tłuszczowych, tzw. nienasyconych, i licznym mikroelementom, jak jod, kobalt, żelazo, cynk, miedź, mangan i in. Pożywienie pełnowartościowe powinno zawierać przeszło 60 podobnych składników. Niedostatek każdego z nich powoduje „choroby z niedoboru”, jak np. hipowitaminozy, niedokrwistość i in. Przemiana materii organizmu ludzkiego jest ściśle wkomponowana w bieg przemian całej materii ożywionej na naszej planecie. Źródłem wszelkiej energii na ziemi jest słońce. Dzięki energii słonecznej rośliny wytwarzają wspomniane już produkty pokarmowe.

Znaczne ilości węglowodanów zawiera pieczywo, mąka, kasza, ziemniaki i niektóre warzywa. Zawartość węglowodanów w dżemach przekracza znacznie połowę ich wagi, a cukier i miód są w zasadzie czystymi węglowodanami. Białko wchodzi w skład produktów mącznych, kasz i warzyw strączkowych, ale szczególnie dużo pełnowartościowego białka zawierają: mięso, jaja, mleko i sery. Produkty tłuszczowe dzielimy zwykle — ze względu na ich pochodzenie — na zwierzęce i roślinne. Do pierwszych należą masło i smalec, do drugich oliwa, różne oleje oraz margaryna. W zależności od swych właściwości chemicznych i biologicznych produkty pokarmowe odgrywają różną rolę w organizmie człowieka. Węglowodany i tłuszcze spełniają głównie rolę materiału energetycznego, białko zaś materiału budulcowego.